مروری بر ایران در «صوره‌الارض» ابن حوقَل؛

جهانگردی که جغرافیدان شد مولف هر جا از وضع زندگی مردم سخن می‌گوید، آن‌طور بیان مطلب می‌کند که زوایای اجتماع هر شهر و ناحیه‌ای را روشن می‌سازد، هر کس امروز وضع فلاکت‌بار بندر طاهری را ببیند، هرگز باور نمی‌کند که هزار سال پیش به قول مولف «اهل سیراف و سواحل، بسا اوقات کسانی از ایشان همه عمر خود را در دریا می‌گذراندند و شنیدم که مردی سیرافی به دریا چنان انس گرفت که در حدود چهل سال از کشتی بیرون نیامد. اگرچه مطالب کتاب بیشتر در زمینه جغرافیاست اما مولف در موارد لازم از شرح حال بزرگان و پادشاهان و امرای شهرها و توانگران و نیکوکاران و صاحبان مذاهب و نیز از بیان وقایع مهم تاریخی و اجتماعی و اشاره به زبان‌ها و لهجه‌هایی که میان اقوام گوناگون متداول بوده، غفلت نکرده است. از جمله این نکات اشارتی است به زبان مردم آذربایجان، چنانکه می‌گوید: «زبان مردم آذربایجان و بیشتر مردم ارمینیه فارسی است و عربی نیز میان ایشان رواج دارد و از بازرگانان و صاحبان املاک کمتر کسی است که به فارسی سخن گوید و عربی را نفهمد و بدین زبان فصیح تکلم نکند... در مورد خلیج‌فارس، ابن حوقل صریحا به گفت‌وگو پرداخته و یکی از فصول ک